موسیقی ایران در عصر ساسانی؛ زمانی که موسیقی صاحب نام و ساختار شد
موسیقی ایران در دوره ساسانی را میتوان یکی از مهمترین نقاط عطف تاریخ موسیقی این سرزمین دانست. اگر پیش از این دوره، اطلاعات ما بیشتر بر پایه آثار باستانشناسی، نقشبرجستهها و شواهد غیرمستقیم استوار بود، در عصر ساسانی برای نخستین بار با نام موسیقیدانان، روایتهای موسیقایی و نشانههایی از سازمانیافتگی هنر موسیقی روبهرو میشویم.
البته همچنان باید میان آنچه مستند و قطعی است و آنچه از طریق روایتهای متأخر به ما رسیده، تفاوت قائل شد.
جایگاه موسیقی در حکومت ساسانی
دولت ساسانی که از سال ۲۲۴ تا ۶۵۱ میلادی بر ایران حکومت کرد، ساختاری متمرکز و درباری داشت. بسیاری از منابع تاریخی دوره اسلامی از حضور گروههای سازمانیافته نوازندگان، خوانندگان و خنیاگران در دربار ساسانی سخن گفتهاند.
مورخانی مانند طبری، حمزه اصفهانی و گردیزی اشاره میکنند که موسیقی بخشی از تشریفات رسمی حکومت بوده و در جشنها، آیینها و مراسم سلطنتی جایگاهی مهم داشته است.
اگرچه این منابع چند قرن پس از پایان حکومت ساسانی نوشته شدهاند، اما پژوهشگران آنها را نشانهای از اهمیت موسیقی در ساختار فرهنگی آن دوران میدانند.
باربد؛ مشهورترین موسیقیدان تاریخ ایران باستان
در میان تمام نامهایی که از موسیقی دوره ساسانی باقی مانده، هیچ شخصیتی به اندازه باربد شهرت ندارد.
درباره زندگی واقعی باربد اطلاعات مستقیمی از دوره ساسانی در دست نیست، اما منابع دوره اسلامی او را برجستهترین موسیقیدان دربار خسرو پرویز معرفی میکنند.
مشهورترین روایت درباره باربد، نظامی موسیقایی است که به او نسبت داده میشود:
- ۷ خسروانی
- ۳۰ لحن
- ۳۶۰ دستان
باید توجه داشت که هیچ سند مستقیم ساسانی این اعداد را تأیید نمیکند. با این حال، تکرار این روایت در منابع متعدد باعث شده بسیاری از پژوهشگران احتمال دهند باربد در شکلدهی یا طبقهبندی نغمههای موسیقی نقش مهمی داشته است.
نکیسا و دیگر خنیاگران ساسانی
در کنار باربد، نامهایی مانند نکیسا، رامتین و سرکش نیز در منابع تاریخی دیده میشود.
این شخصیتها را معمولاً از برجستهترین هنرمندان عصر خسرو پرویز میدانند.
اگرچه جزئیات زندگی و آثار آنها بهطور دقیق مشخص نیست، اما همین حضور در منابع تاریخی نشان میدهد که موسیقیدانان در دوره ساسانی برای نخستین بار به عنوان چهرههای شناختهشده فرهنگی مطرح شده بودند.
سازهای رایج در موسیقی ساسانی
اطلاعات ما درباره سازهای این دوره بیشتر از طریق آثار هنری و نقشبرجستهها به دست آمده است.
نقوش طاق بستان و سایر آثار ساسانی، سازهایی مانند موارد زیر را نشان میدهند:
- بربط
- چنگ
- سازهای کوبهای
- برخی سازهای بادی
بربط ساسانی اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا بعدها در جهان اسلام با نام عود شناخته شد و به یکی از تأثیرگذارترین سازهای تاریخ موسیقی تبدیل گردید.
آیا از موسیقی ساسانی چیزی باقی مانده است؟
پاسخ کوتاه: خیر.
هیچ نت موسیقایی، ضبط صوتی یا شرح دقیقی از فواصل و ساختار نغمههای ساسانی در دسترس نیست.
ما نمیدانیم:
- موسیقی دقیقاً چگونه اجرا میشده است.
- فواصل صوتی آن چه بوده است.
- نظام مدال آن چگونه عمل میکرده است.
- الحان منسوب به باربد چه صدایی داشتهاند.
به همین دلیل بخش مهمی از آنچه امروز درباره موسیقی ساسانی گفته میشود، در محدوده فرضیههای علمی قرار میگیرد.
اهمیت واقعی دوره ساسانی در تاریخ موسیقی ایران
اهمیت ساسانیان تنها به دلیل وجود باربد یا نکیسا نیست.
اهمیت اصلی این دوره در آن است که برای نخستین بار نشانههایی از:
- سازمان موسیقایی
- هویت حرفهای موسیقیدانان
- طبقهبندی نغمهها
- حضور رسمی موسیقی در ساختار حکومت
در منابع تاریخی مشاهده میشود.
به همین دلیل بسیاری از پژوهشگران، عصر ساسانی را آغاز شکلگیری هویت تاریخی موسیقی ایرانی میدانند.
جمعبندی
دوره ساسانی نقطهای مهم در تاریخ موسیقی ایران است. در این دوره برای نخستین بار با نام موسیقیدانان، روایتهای موسیقایی و نشانههایی از یک نظام هنری روبهرو میشویم.
اگرچه بخش زیادی از جزئیات موسیقی این دوران برای همیشه از بین رفته است، اما شواهد موجود نشان میدهد که موسیقی در عصر ساسانی جایگاهی مهم در فرهنگ، سیاست و آیینهای رسمی ایران داشته است.
در مقاله بعدی، به دوره پساساسانی و انتقال میراث موسیقی ایران به جهان اسلام خواهیم پرداخت؛ دورهای که بسیاری از سنتهای موسیقایی ایران مسیر تازهای را آغاز کردند.
درباره آموزشگاه موسیقی ساز خورشید
آموزشگاه موسیقی ساز خورشید در تهران، خیابان دولت (کلاهدوز)، با بهرهگیری از اساتید مجرب و برنامههای آموزشی تخصصی، دورههای آموزش سازهای ایرانی و جهانی را برای کودکان، نوجوانان و بزرگسالان برگزار میکند.
در بخش «نغمههای کهن» تلاش میکنیم تاریخ موسیقی ایران را بر پایه پژوهشهای معتبر، منابع تاریخی و مطالعات موسیقیشناسی معرفی کنیم تا علاقهمندان بتوانند تصویری دقیقتر از مسیر شکلگیری موسیقی ایرانی به دست آورند.
برای آشنایی با دورههای آموزشی، مشاوره و ثبتنام کلاسهای موسیقی میتوانید با آموزشگاه ساز خورشید در ارتباط باشید.
چگونه یک آموزشگاه موسیقی خوب انتخاب کنیم؟ ۱۰ معیار مهم قبل از ثبتنام
تاریخ موسیقی ایران پیش از ساسانیان | نخستین شواهد موسیقی در ایران باستان